J. Robert Oppenheimer, atom bombasını tek başına icat eden kişi değildir. Manhattan Projesi kapsamında Los Alamos Laboratuvarı'nın bilimsel çalışmalarını yöneten Amerikalı teorik fizikçidir. Onun rolünü anlamak için bilimsel araştırmayı, büyük bir ekibin yönetimini ve silahların kullanılmasına ilişkin devlet kararlarını birbirinden ayırmak gerekir.
Oppenheimer kimdir?
1904–1967 yılları arasında yaşayan Oppenheimer, Harvard'daki eğitimini 1925'te tamamladı; 1927'de Göttingen Üniversitesi'nden doktorasını aldı. Berkeley ve California Institute of Technology'de çalıştı. İkinci Dünya Savaşı dönemindeki göreviyle tanınsa da kariyeri üniversite araştırmaları ve bilimsel kurumların yönetimini de kapsıyordu.
1943–1945 yıllarında Los Alamos'un direktörlüğünü yürüttü. Savaştan sonra 1947–1966 arasında Princeton'daki bağımsız araştırma kurumu Institute for Advanced Study'nin direktörü oldu. Bu kurum Princeton Üniversitesi ile aynı kurum değildir. Akademik görev ve eğitim bilgileri IAS'nin Oppenheimer kaydında yer alır.
Atom bombasının geliştirilmesindeki rolü neydi?
Manhattan Projesi, tek bir laboratuvarın ya da tek bir kişinin çalışmasından çok daha genişti. General Leslie Groves askerî yönetimi üstlenirken Oppenheimer Los Alamos'taki bilimsel ekibi bir araya getirip araştırmaları koordine etti. Proje; bilim insanlarının yanı sıra mühendislerin, teknisyenlerin ve çok sayıda çalışanın katkısıyla yürütüldü.
Bu nedenle “atom bombasının babası” ifadesi, onun liderliğini öne çıkaran bir lakap olarak okunmalıdır. Nükleer araştırmanın bütün geçmişini veya projenin bütün emeğini tek kişiye bağlayan bir icat kaydı değildir. ABD Ulusal Park Servisi'nin Manhattan Projesi tarihi, Los Alamos ile diğer proje merkezlerinin farklı rollerini birlikte ele alır.
Trinity testi ve 1945'te yaşananlar
İlk nükleer deneme olan Trinity, 16 Temmuz 1945'te New Mexico'da gerçekleştirildi. Bu bir testti; Hiroşima ve Nagazaki'ye düzenlenen saldırılarla aynı olay değildir. ABD, 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya ve 9 Ağustos'ta Nagazaki'ye atom bombası attı. Saldırılar çok büyük sivil kayıplara ve uzun süreli insani sonuçlara yol açtı.
Bir silahın geliştirilmesine bilimsel liderlik etmek, onun kullanımına tek başına karar vermek anlamına gelmez. Oppenheimer'ın sorumluluğunu tartışırken bilimsel katkısını küçültmeden, askerî ve siyasî karar zincirini de göz önünde bulundurmak gerekir. Denemenin tarih ve yer bilgisi Trinity alanının resmî tarihçesinde doğrulanabilir.
1954 güvenlik kararı ve 2022'de kaldırılması
Oppenheimer'ın güvenlik izni 1954'te ABD Atom Enerjisi Komisyonu tarafından kaldırıldı. 16 Aralık 2022'de ABD Enerji Bakanlığı bu kararı geçersiz kıldı. Bakanlığın açıklaması, 1954 sürecinin komisyonun kendi kurallarını ihlal ettiğini ve taraflılık içerdiğini belirtiyor.
Buradaki işlem bir güvenlik izni kararıdır; bunu ceza mahkemesinde verilmiş bir casusluk hükmüyle karıştırmamak gerekir. Kararın kapsamını değerlendirmek isteyenler Enerji Bakanlığı'nın 2022 açıklamasını ve bağlantılı karar metnini okuyabilir. Oppenheimer, bu karardan çok önce, 1963'te Enrico Fermi Ödülü'ne layık görülmüştü.
Hayatını okurken hangi ayrımlara dikkat edilmeli?
Oppenheimer'ın yaşadıklarını yalnızca “zafer kazandı, sonra pişman oldu” çizgisine indirmek biyografiyi fazla basitleştirir. Bir kişinin belirli bir anda ne düşündüğünü yazarken mektup, konuşma veya röportaj gibi bir kaynağa ve onun tarihine ihtiyaç vardır. Daha sonra anlatılan bir anı, olay sırasında tutulmuş kayıtla aynı tür kanıt değildir.
Film veya kısa bir biyografi üzerinden araştırmaya başlıyorsanız şu üç soruyu kullanabilirsiniz:
- Anlatılan olay hangi tarihte, hangi kurumda gerçekleşti?
- Aktarılan söz doğrudan bir kayda mı, sonraki bir anlatıma mı dayanıyor?
- Bir kişinin katkısı anlatılırken ekip ve karar veren kurumlar da gösteriliyor mu?
Bu yaklaşım, hem Oppenheimer'ın bilimsel liderliğini hem de nükleer silahların insani sonuçlarını daha dikkatli değerlendirmeye yardımcı olur. Film üzerinden okumaya başlayanlar için kitap uyarlaması filmleri karşılaştırma rehberi de kaynak eser ile sinema anlatısını ayırmaya yönelik sorular sunar.
